Reddit ve Linç Kültürü
Son günlerde Reddit üzerinde yer alan öfke festivalinden ben de nasibimi aldım. Algoritmaların, anonim hesapların ve biz böyleyiz diyen grup dinamiklerinin zulmünden ben de kendi payıma düşeni almış oldum. Bu kendi kendini besleyen canavar, biz durumuna aykırı gördüğü her ferdi linç ile cezalandırmaya çalışıyor. Ben de bu yazımda bu konuyu kısaca başlıklar altında değerlendirmeye çalışacağım.
Reddit, çok da uzak olmayan bir geçmişte, fikir tartışılan bir sosyal medya platformuydu. O zamanlar, henüz daha tartışma adabı ölmemişti.
Fakat Z denen ibrişim kuşağın öfke festivalinden Reddit'te nasibini aldı. Artık algoritmalar daha öfkeli içeriklere daha yüksek beğeniler geldiği için ön plana çekiyorlar. Böylece de kartopu gibi büyüyerek öfke katlanarak artıyor.
Peki ne uğruna biz tartışma ve fikir üretmeyi bıraktık?
Like Bir Statü Göstergesi midir?
Reddit artık bir arı kovanı. Çünkü Like artık bir statü ve aidiyet göstergesidir. Her kim ki belirli bir grupta daha çok Like alırsa o grubun daha gediklisi, ekabiri, lideri, daha yüksek statülüsü oluyor.
Grup yekpare en çok like alan içeriklerin bir toplamı olarak görülüyor. Bu içerik sahipleri de bu yapıyı korumak için canhıraş bir şekilde çaba gösteriyorlar.
Asıl cümbüş, grup fikirlerine aykırı bir kişi geldiğinde başlıyor. O anda Downvote ve hakaretler ile gelen kişi linçlenmeye başlanıyor.
Maymun Deneyi
Bir kafesin içerisine bir grup maymun konulmuş, daha sonrasında ise kafese bir muz asılmış. Kafese asılan bu muza erişmeye çalışan maymunlara önce tepeden su sıkılmış ardından zemine elektrik verilmiş. Bir süre sonra maymunlar artık kafesteki muza elini sürmüyorlarmış.
Kafese durumdan haberi olmayan yeni bir maymun alınmış. Diyelim ki maymun X olsun. Bir köşede toplanmış maymun sürüsüne ve tepedeki muza bakmış. Bunlar gerzek galiba tepede muz var almıyorlar diyerek hamle yapmış. Köşedeki maymun sürüsünden homurtular başlamış. Bir muzu koparmaya çalışırken maymun X'e su sıkılmış ardından zemine elektrik verilmiş. Hiddetlenen grup Maymun X'i haşat edene kadar dövmüşler.
Sonrasında kafese bir Maymun Y alınmış. O da X gibi hiçbir şey bilmeden kafese girmiş. Bakmış ki bir grup maymun bir köşede duruyor. Bir maymun (Maymun X) onlardan biraz uzakta duruyor. Tepede de bir muz asılı, bunlar gerzek muza uzanayım diyerek o da hamle yapınca homurtular başlamış, Maymun X'in homurtusu diğer maymunların homurtusunu bastırmış. Tabi bildiğimiz senaryo, maymun Y ıslanmış, zemine de elektrik verilmiş tüm maymunlar Maymun Y'nin üstüne atlamış. En çok ve en zalimce vuran ise Maymun X olmuş.
Bu deney sürü psikolojisi ve linç kültürünü anlatan en bariz örneklerden biridir.
Anonimlik
Anonimlik, yani kimliğin gizlenmesi, fiziksel ortamda, normal şartlar altında yüz yüze söylenemeyecek şeyleri daha sert ve agresif bir şekilde yazmayı kolaylaştırıyor. Biz bu tür kişilere halk arasında "klavye delikanlısı" diyoruz. Tabi sosyal medya literatüründe farklı isimler de vermek mümkün.
Anonimlikten aldıkları yetkiye (ne yaparlarsa yapsınlar anonim kalacaklarına ve zarar görmeyeceklerine, yargılanmayacaklarına olan güven) dayanarak, sert ifadeleri fütursuzca ortaya sunabiliyorlar. Çünkü söylediklerinin grupla çelişmediği sürece sorgulanamayacağını düşünüyorlar.
Öfke, Cinsellik, Korku, Alay gibi Yüksek Etkileşim Alan içerikler
Bir diğer konu ise belirli içeriklerin belirli algoritmalarca daha öne çıkarılması hadisesi. Yani eğer yazılanda öfke, cinsellik, korku, alay, hakaret gibi yüksek etkileşim alan duygular varsa algoritma bu içerikleri daha ön plana getiriyor. Yani sert yorumlar, cinsellik içeren görseller, korku öğeleri, crunch diye ifade edilen Alay yapıları daha ön plana çıkıyor.
Linç Mekanizması
Linç mekanizmasını tetikleyen ilk olay veya durum, bir kişinin söylevinin ya da sosyal medya yorumunun "biz" duygusuna ters düşmesidir. Doksan dokuz tane andaval (çünkü başka bir kelime kullanmak istemiyorum) bir konuda yanlış biliyorsa ve bir kişi bu konuda doğrusunu söylerse bu andavallar onu linç etmeye çalışıyorlar. Tam tersi durum da tabi ki mevcut.
Amaç ikna etmek değil, muhalif fikirleri beyan ettiği için bu kişiyi cezalandırmak. Yalancı bir ahlaki üstünlük hissiyle ve geçici sosyal tatmin duygusuyla kişiye linç başlıyor. Bu noktada ise kişinin kişilik değerleri, ailesi, geçmişi, entellektüel yapısı gibi yapılar sorgusuz sualsiz linç unsuru haline geliyor.
Algoritmalar ise zorbayı seviyor. Çünkü zorbaya ait içerikler daha çok etkileşim alıyor. Yani etkileşim uğruna tartışma ve fikirler feda edilebiliyor. Etkileşim eşittir para demek. Böyle bir ortamda ise etkileşim almak adına sürü psikolojisini tetikleyen davranışlarda bulunmak olağan kabul ediliyor.
Sanırım buna internet lügatında "yankı odası - echo chamber" diye bir tabir kullanılıyordu. Yani aynı düşüncenin sürü elemanları tarafından sürekli tekrar edilerek, alternatif düşüncelerin ve yorumların boğulduğu, bu düşünce sahiplerinin linçlendiği ortamları ifade ediyor.
Kutuplaşma Etkisi
Kutuplaşma, karşısındaki kişiyi anlamaya çalışmak yerine sert yargılarla kişiyi tek etikete indirgeyerek, linç eden tarafından onu aşağılanacak bir objeymiş gibi algılamak linç eden kişiyi sahte bir sosyal tatmin hissine taşıyor. Muhalif imha edildi, susturuldu, sözü kesildi. Artık muhalif fikirler bildiremez.
Linççi kendi grubundan onay aldıkça da saldırı gücü artıyor. Tek başınayken bazı noktalarda ölçüyü koruyabilse bile kalabalık içinde farklı bir ruh haline bürünebiliyor. "Biz etkisi" ya da "kitle etkisi" veya diğer bilinen ismiyle "sürü psikolojisi" mevcut lincin dozajını arttırabiliyor.
Sonuç : Düşük Kalite Tartışma Ortamı ve Sosyal Duygusal Tuvalet
Linç arttıkça artık Reddit, Twitter, Facebook, İnstagram, Youtube gibi platformlar gitgide tartışma kalitesinin düştüğü, iyi niyetli ve farklı düşüncelere sahip insanların sustuğu, geriye arı kovanının gürültüsünün kaldığı bir ortam haline dönüşüyor.
Böylece, fikirlerin tartışılıp test edildiği bir yerden çok, duyguların boşaltıldığı bir tuvalete dönüşüyor. Her fert linç ile tüm duygusal kırgınlıklarını içinden öfke, alay, hakaret ile boşaltıyor ve sonrasında arkasına bile bakmadan grupları terk ediyor. Sosyal tatmin sağlandıktan sonra ne yaptığının farkında bile olmadan yeni linç gruplarına dahil olmaya başlıyor.