ABD ve PRC Arasında Gerçekleşen Ticaret Savaşları ve Yarı İletken Krizi
2026 Yarı İletken Krizi
Son zaman özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nin Çin Halk Cumhuriyeti'ne getirmiş olduğu gümrük tarifelerinden dolayı REE(Rare Earth Elements), yani Nadir toprak elementleri tedariği konusunda ciddi sıkıntılar baş gösteriyor. Öncelikle bu elementler neden bu kadar önemli ne işe yarar sorusuna cevap arayalım.
REE - Rare Earth Elements Nedir?
17 Adet elementten oluşan bu liste aşağıdaki elementleri kapsar:
- Scandium (Sc): Yakıt hücresi teknolojisi; yüksek tedarik riski.
- Yttrium (Y): Ağır grup; tıbbi görüntüleme cihazları, fosforlar.
- Lanthanum (La): Lanthanidlerin isim babası; katalizörler, bataryalar.
- Cerium (Ce): En yaygın NTE; araç egzoz katalizörleri, cam parlatma, alaşımlar.
- Praseodymium (Pr): Neodimyum ile benzer; mıknatıslar, lazerler, cam renklendirme, uçak alaşımları.
- Neodymium (Nd): Güçlü kalıcı mıknatıslar (rüzgar türbinleri, EV motorları), kozmetik/deri cerrahisi.
- Promethium (Pm): Doğada <1 kg; radyoaktif, sınırlı endüstriyel kullanım.
- Samarium (Sm): Yüksek performans mıknatıslar, savunma sanayi.
- Europium (Eu): Floresan lambalar, banknotlar, LED/ekran üretimi.
- Gadolinium (Gd): Nükleer enerji, tıbbi görüntüleme (MRI), manyetik soğutma.
- Terbium (Tb): En pahalı NTE'lerden; mıknatıs performansı artırıcı, fosforlar.
- Dysprosium (Dy): Manyetik malzeme, yenilenebilir enerji (rüzgar türbinleri).
- Holmium (Ho): En yüksek manyetik moment; tıbbi teknoloji.
- Erbium (Er): Fiber optik amplifikatörler, boyalar, lazerler.
- Thulium (Tm): Lanthanidler arasında en nadir; sınırlı kullanım.
- Ytterbium (Yb): Fosforlar, katalizörler, seramik kapasitörler.
- Lutetium (Lu): En pahalı NTE; yüksek uzmanlık alanları (tıbbi izotoplar).
Ana Kullanım Alanları (Toplam Paylar)
- Kalıcı mıknatıslar (%29): EV motorları, rüzgar türbinleri (Nd, Pr, Dy, Tb).
- Katalizörler (%20): Petrol arıtma, egzoz sistemleri (Ce, La).
- Parlatma maddeleri (%14): Cam/seramik cilalama (Ce).
- Metalurji/alaşımlar (%9): Yüksek dayanım metaller.
- Bataryalar (%8): Şarj edilebilir piller (La).
- Cam (%8): Optik camlar, UV emiciler, renklendirme.
- Diğer: Lazerler, elektronik, savunma, yenilenebilir enerji, tıbbi görüntüleme.
Görmüş olduğunuz üzere bu elementler, savunma sanayisi, tıp, elektronik endüstrisi, enerji, kimya, aydınlatma endüstrisi, inşaat, otomotiv gibi alanlarda kullanılıyor. Bu elementlerin tedarik sıkıntısı durumunda yukarıda saydığım endüstrilerde üretim aksamaları veya duruşları ortaya çıkması kaçınılmazdır.
REE ve Çin Halk Cumhuriyeti
Peki bu elementler ile Çin'in ne alakası var? Bu noktada da sorumuzu şu şekilde soralım "Dünya üzerinde birçok ülkede az miktarda bulunan ve madenciliği yapılan bu elementler niye rezervinin büyük bir çoğunluğunu Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içerisinde barındırıyor ve neden Çin bu alanda rakip tanımıyor?".
Yanıt, Çin değerli elementlerin yüzde 40-50 kadar miktarını topraklarında barındırır. Fakat tüm dünyadaki değerli toprak elementlerinin yüzde yetmişini kendi başına işler ve tüm dünyanın nadir toprak elementi işleme kapasitesinin yüzde doksanına sahiptir. Bu kabaca, tüm dünyada nadir element işleme alanında rakipsiz bir lider olduklarını gösterir. Kendi topraklarından çıkmayan elementleri dahi işleme kapasitesine sahiptirler.
Teknoloji ürünleri ve REE
Nadir toprak elementlerinin en önemli özelliği, iletkenlikleri ve ısı dirençleri olarak karşımıza çıkar. Peki bu elementleri vazgeçilmez yapan diğer özellikler nelerdir?
- Alternatiflerine karşı yüksek verim
- Alternatifleri olan elementlere karşı düşük maliyet
Aslında bir RAM üzerinde çok az miktarda REE bulunur. Fakat bulunan bu elementler RAM için hayati bir öneme sahiptir. Tipik bir 8 GB DDR4 RAM çipinde toplam REE miktarı 0.01-0.05 gram civarındadır, ağırlıklı olarak ferromanyetik alaşımlarda yer alırlar.
İşlemcilerde (CPU/GPU) neodimyum, itriyum ve lantanum, yarı iletken kristallerinde ve mıknatıslarda kullanılır; bir Intel Core i7'de yaklaşık 0.1-0.3 gram REE vardır. Bu elementler, yüksek sıcaklıklarda manyetik kararlılık sağlar.
Bu iki arkadaşı, yani RAM ile İşlemci'yi aklımızda tutalım. REE'nin kullanım alanların bununla sınırlı değildir. Fakat bu iki arkadaş makalenin ilerleyen kısımlarında sıksık karşımıza çıkacaklar. Bir de Sabit diskleri de aklımızda tutalım. Bu ekipmanların taliplileri var. Diğer bilgisayar ekipmanları üzerindeki REE oranları da aşağıdaki tabloda yer alıyor.
| Ekipman | REE Türleri | Tahmini Miktar (tipik bir birimde) | Kullanım Amacı |
|---|---|---|---|
| Sabit Disk (HDD) | Neodimyum (Nd), Praseodim (Pr), Disprosyum (Dy) | 1-5 gram | Kalıcı mıknatıslar (okuma/yazma kafası motoru) enerji.mmo+1 |
| Ekran (LCD/LED) | Evropiyum (Eu), İterbiyum (Yb), İtriyum (Y) | 0.05-0.2 gram | Fosforlar (kırmızı/yeşil renk üretimi) enerji.mmo |
| Hoparlör/Ses Kartı | Neodimyum (Nd), Samaryum (Sm) | 0.1-0.5 gram | Küçük mıknatıslar (ses bobinleri) enerji.mmo+1 |
| Anakart/Kablosuz Kart | Lantan (La), Seryum (Ce), Gadolinyum (Gd) | 0.01-0.1 gram | Kondansatörler, fiber optik bileşenler thinktech.stm+1 |
| Soğutucu Fan | Neodimyum (Nd), Disprosyum (Dy) | 0.2-1 gram | Manyetik motorlar rotalab |
| Klavye/Mouse | Neodimyum (Nd) | 0.05-0.2 gram | Tıklama mekanizması mıknatısları enerji.mmo |
Bulut İşlemciler ve REE
Dünyada bilindiği üzere AWS, Google Cloud, Microsoft Azure gibi bulut servisler mevcuttur. Bunlar pazar hakimiyetine sahip olan firmalardır. Bunların Çinli rakibi olarak Baidu firmasını da gösterebiliriz.
Peki bu firmalar en çok hangi bilgisayar ekipmanlarına ihtiyaç duyarlar? Aşağıda bunlara ait bir liste mevcuttur:
- Sunucular ve CPU/GPU'lar: İşlem gücü için rack sunucular (x86 işlemciler, NVIDIA GPU'lar); aylarca stoklanır, tedarik zinciri kesintilerinde kritik.
- RAM ve Depolama (SSD/HDD): Yüksek kapasiteli DDR5 RAM, NVMe SSD'ler; veri yoğun iş yükleri için yedek stok zorunlu.
- Ağ Switch'leri ve Router'lar: 400Gbps+ Ethernet switch'ler; veri trafiği için önceden sipariş edilir.
Burada işlemciler, hard diskler ve ağ ekipmanları karşımıza çıkmaya başladılar. Hani aklınızda tutun dediğim ekipmanlar burada tam karşımızda yer alıyorlar. Yani milyarlarca dolar yatırım alan ve her sene büyüme rakamları bildiren bu firmaların hepsi mevcut işlemlerini geliştirebilmek için bu ekipmanlara ihtiyaç duyuyor. Bu ekipmanların ise en büyük ihtiyacı REE'dir. REE eksikliği, manyetik stabilite ve verimlilik kaybına yol açar, stoklar Çin rafinaj bağımlılığından etkilenir.
Bu ekipmanların CPU/GPU'larında (neodimyum, disprozyum), HDD'lerde (NdFeB mıknatıslar), RAM'de (gadolinyum) ve fanlarda (manyetik motorlar) miligram seviyesinde REE bulunur; toplam sunucu başına 5-20 gram.
AI ve REE
Krizi derinleştiren diğer bir aktör olan AI firmalarına geldik. Bilindiği üzere Amerika ve Çin menşeili birçok AI firması ve uygulaması her gün hayatımıza daha çok dahil olmaya başladılar. Bu firmalar patlamış Mısır gibi AI Agent'larını üzerimize boca ederken, her gün daha çok AI Agent hayatımıza dahil olurken gözden kaçan bir noktayı hatırlatarak bu kısma başlayalım. Bu AI firmalarının milyarlarca dolar yatırım almasına rağmen, enerji maliyetleri ve donanım ihtiyaçlarının karşılanabilmesi sürdürülebilir değil. Yani, kaynakları tüketme pahasına büyüyorlar.
Peki bu oburların besinleri neler? AI sistemleri, GPU, bellek mikroçipleri, işlemciler ve veri merkezleri için ağ ekipmanlarına ihtiyaç duyarlar. Hem de tarih boyunca görülmemiş miktarda çok ekipmana ihtiyaç duyarlar.
Texas'ta yer alan Abilene'deki Stargate veri merkezi, OpenAI ve Oracle'ın genişleme duyurusuna sahne oldu.
Bu firmaların enerji ihtiyacını merak edenler aşağıdaki makaleye bir göz gezdirebilirler:
Oracle ve OpenAI, Vantage Veri Merkezleri'nin Port Washington, Wisconsin'deki 15 milyar dolarlık yapay zeka kampüsünün kullanıcıları olarak ilan edildi ve binlerce iş yaratıldı ve temiz enerjiye yatırım yapıldı.
AI firmalarının REE Bağımlılık Nedenleri
- Manyetik Mıknatıslar: NdFeB mıknatıslar (neodimyum, praseodim), fanlar ve HDD'lerde yüksek verim sağlar; REE'siz alternatifler %30 daha az güçlüdür.
- Yarı İletkenler: Disprozyum ve itriyum, AI çiplerinde yüksek sıcaklıkta kararlılık ve iletkenlik için şarttır; küresel rafinajın %90'ı Çin'dedir.
- Optik Bileşenler: Evropiyum fosforları ekranlarda, erbiyum fiber optiklerde kullanılır; AI veri merkezlerinin ağ altyapısında kritiktir.
AI firmaları (NVIDIA, Google), REE kıtlığından tedarik zinciri kesintisi riski taşır.
Cryptocurrency and REE
Şimdi de Teknoloji ekipmanı alanında krize sebep olan üçüncü sektörü inceleyelim. Bu da Kripto para üreticileridir. Bu firmalar da rig adını verdikleri hesaplama yaparak kripto madenciliği yapmaya olanak veren sistemler için GPU'ya ihtiyaç duyarlar.
Kripto para (cryptocurrency) üreticileri, yani madenciler, ASIC tabanlı madencilik rig'leri (özel entegre devre sistemleri) ve GPU'lu sistemler kullanır; bu ekipmanlar nadir toprak elementlerine (REE) işlemciler, soğutma fanları ve depolama birimlerinde bağımlıdır.
Rig Görseli - Ekran kartları soğutucu sistemleri ile birlikte bir arada GPU güçleri için kullanılıyor.
Madencilik Rig'i adını verdikleri, birden çok ekran kartının birbiriyle bağlantılı olduğu ve tek bir hesaplama sistemine bağlı olduğu, soğutucular ve güç kaynakları ile desteklenen devreler ihtiyaçları vardır. Bu Rig'lerin sayısı arttığında odalar veya binalar dolusu olduğunda ise CryptoFarm kurarlar. Her aç gözlü Kripto Madencisi bilir ki ne kadar çok hesaplama o kadar çok para getirir. Bu sebeple bu Rig'leri mümkün oldukça çok miktarda NVIDIA'nın GPU destekli ekran kartları ile kurarlar. Bu da GPU destekli modellerde tedarik krizlerine yol açar. Piyasadan GPU destekleyen ekran kartlarını rig'lerinde kullanmak üzere topladıklarından dolayı ekran kartlarında fahiş fiyat artışlarına sebep olurlar.
Ayrıca ASIC adı verilen özelleşmiş hesaplama kapasitesine sahip ve binlerce mikroçipten oluşan hesaplama ekipmanları da Kripto Madencilerinin gözdeleri arasında yer alır.
ASIC (Application‐Specific Integrated Circuit) Bitcoin Miner
Seri bağlanmış ASIC Bitcoin Miner Rig Sistemleri
Son olarak bu madenciler, kripto hesaplamalarını ve cold wallet (soğuk cüzdan) dedikleri kripto bilgilerini saklamak için bellek ekipmanlarına da ihtiyaç duyarlar.
Ekran kartlarının yatay olarak sıralandığı bir rig görseli
Madencilik Rig'leri ve Ekipman İhtiyaçları
Kripto madencileri (Bitcoin ASIC'ler, Ethereum GPU rig'leri) şu ekipmanlara yüksek miktarda ihtiyaç duyar:
- ASIC Madenciler (örneğin Bitmain Antminer): Hash gücü için özel çipler; binlerce birim stoklanır.
- GPU'lar (NVIDIA RTX serisi): Ethereum gibi GPU-madenciliğinde; fanlar ve PCB'lerde REE yoğun.
- PSU (Güç Kaynakları) ve Soğutucular: Yüksek enerji tüketimi için; manyetik bileşenler REE içerir.
- HDD/SSD Depolama: Cüzdan ve blockchain verileri için.
Kripto madencileri de işlem kapasitelerini ve üretimlerini arttırmak için REE içeren teknolojik ekipmanlara bağımlıdırlar. Yani bu ekipmanlarda ortaya çıkabilecek krizlerden doğrudan etkilenirler.
Oyun Endüstrisi ve REE
Oyun endüstrisi, nadir toprak elementlerine (REE) grafik kartları, ekranlar ve depolama cihazları gibi donanımlardaki manyetik ve optik özellikleri sayesinde bağımlıdır.
GPU ve Grafik Kartları
Oyun GPU'larında (örneğin NVIDIA RTX serisi) neodimyum ve disprozyum, yüksek performanslı mıknatıslar ve termal stabilite için kullanılır; bir RTX 4090'de yaklaşık 5-15 gram REE bulunur. Bu elementler, ray tracing ve yüksek kare hızları için vazgeçilmez manyetik gücü sağlar.
Ekran ve Ses Sistemleri
LCD/LED ekranlarda evropiyum ve itriyum fosforlar renk canlılığı verir (0.1-0.5 gram/birim); hoparlörlerde neodimyum mıknatıslar kompakt ses için kritiktir. Konsol ve VR cihazlarında da benzer REE kullanımı hakimdir.
REE'ler bu ekipmanlarda, ekipman boyutunda küçülmeye ve iletkenlikleri sayesinde hız artışlarına sebep olurlar. REE alternatifleri maliyeti yüksek olduğundan ve performans açısından düşük olduklarından dolayı tercih edilmezler. Bu ekipmanları da iki ana firma NVIDIA ve AMD stoklama ile kontrol altında tutar.
Amerikan Teknoloji Firmaları ve REE Bağımlılığı
Buraya kadar anlatılanları tek bir kalemde özetlersek; Amerikan teknoloji üreticisi firmalar (NVIDIA, AMD, Intel vs.) , Amerikan AI firmaları (OpenAI, Antrophic vs.), Amerikan Oyun Endüstrisi firmaları (Blizzard, Ubisoft vs.) , Cloud Servis Sağlayıcılıarı (Amazon - AWS, Google - GCP, Microsoft - Azure vs.) doğrudan ya da dolayı olarak REE ile üretilmiş ekipmanlara ihtiyaç duyarlar. Enerji ihtiyacı haricinde ikinci bir ihtiyaçları REE'li teknoloji ürünleridir.
Bütün pazarlarda bu ürünlerin kullanıcıları ile daha hızlı buluşabilmesinin garantisi enerji ve REE'li teknoloji ekipman yatırımlarıdır. Bu sebeple Stargate gibi Amerikan firmaları Oracle, OpenAI gibi firmaların ihtiyaçlarını karşılamak üzere tesisler kurup bunları genişletmektedirler.
Amerika'nın Çin Gümrük Tarifesi ve Dolaylı Etkileri
- 2018 yılının Ocak ayında Biden öncesindeki Donald Trump Hükümeti, Çin ile fikri mülkiyet hakları hırsızlığını engellemek bahanesiyle bir gümrük tarifesi uygulamaya başladı. Bu tarifeler özellikle güneş panelleri ve çamaşır makineleri gibi alimunyum, çelik ve diğer metalleri içeren ürünlere uygulanır.
- Mart 2018'de Çin ile olan tarifedeki ürünlerin sayısı arttırılır. Buna misilleme olarak Çin Tekstil ürünlerine kota getirmeye karar verir.
- Temmuz 2018'de Amerika yeni bir paketle 34 Milyar dolarlık Çin ürününe %25 tarife getirir, Çin'de buna karşılık ABD ürünlerine kota ve tarife uygulamaya başlar.
- Eylül 2018'de ABD 200 milyar dolarlık Çin malına %10 tarife uygular, Çin 'de buna karşılık 60 Milyar dolarlık ABD malına kota ve tarife uygular.
- Ocak 2020'de Çin ile ABD arasında Faz 1 Anlaşması imzalanır. Çin 200 milyar dolarlık ABD malı alacağını tahahhüt eder, fakat pandemi sebebiyle bu alım beklenen seviyede gerçekleşmez.
- 2021 ve 2024 yılları arasında Biden döneminde Çin ile olan tarifeler aynen korunur. Çin'den gelen EV Bataryaları, Çipler ve Güneş Panellerine ek vergiler konulur. Huawei ve SMIIC gibi firmalara yaptırımlar uygulanır.
- Şubat 2025 ikinci Trump dönemi yine tarifelerle başlar. Bu dönem Çin'e %10 tarife başlar; Çin kömür/LNG'ye %15 misilleme yapar.
- Nisan 2025: ABD tarifeleri %145'e çıkarır; Çin REE mıknatıs ihracatını kısıtlar ve %125 tarife uygular.
- Mayıs 2025: Taraflar tarifeleri %30 (ABD) ve %10 (Çin) seviyesine indirerek 90 günlük ateşkes ilan eder.
- Haziran-Ekim 2025: Ateşkes uzatılır; Çin Nvidia'ya soruşturma açar, ABD çip kısıtlamalarını genişletir; APEC zirvesinde fentanyl tarifeleri indirilir.
Yukarıdaki kronoloji incelendiğinde, Nisan 2025'teki Çin'in özellikle mıknatıs ihracatını kısıtlaması GPU üreticisi firmalarda tedarik problemlerine sebep olur. Takip eden dönemde bu GPU üreticisi ekipmanlara bağımlı firmalarda stok krizleri ve başta RAM ve Ekran Kartları olmak üzere ekipmanların piyasada tedarikinde nihai kullanıcılar tarafında sıkıntılara sebep olur.
Nisan 2026 - Donald Trump ve Xi Jinping Görüşmesi
Nisan 2026'da yapılması beklenen Xi Jinping ve Donald Trump görüşmesinde tarifelerin masaya yatırılarak özellikle teknoloji ekipmanları tedarik süreçlerinde, bu ekipmanların üretimi için gerekli REE üzerinde bir regülasyon çalışması yapılması beklentisi Amerikan teknoloji firmalarının temel beklentileri arasında yer alıyor.
Yukarıda sayılan teknoloji firmalarının açgözlü bir şekilde oburca büyümelerinin sürdüğü bir dünyada, REE tarifelerinin uzun süre sürdürülebilir olmadığı ve bir noktada sona ermesi gerektiği ortada. Eğer bu düzenleme gerçekleşmezse 2026 yılında başta ekran kartları ve RAM'ler olmak üzere birçok üründe yüksek miktardaki fiyat artışlarını beklemek, yersiz olmayacaktır.